Circulariteit; noodzaak tot ketensamenwerking

Zester Lucas Steenvoorden vertelt alles

In 2018 viel hij op 1 augustus: Earth Overshoot Day. Ofwel, de dag van het jaar waarop we als wereldbewoners net zoveel natuurlijke grond- en voedingsstoffen hebben opgebruikt als dat de Aarde in één jaar tijd kan opbrengen en herstellen. Onverwachts? Niet geheel. Immers, al decennialang stijgt het wereldwijde consumptieniveau doordat de wereldbevolking toeneemt en de welvaart, en dus de middenklasse, ook. Circulariteit is niet zomaar een hype. Niet voor niets repte de Club van Rome in hun rapport ‘De grenzen aan de groei’ in de jaren ’80 al over de noodzaak van een alternatief grondstofgebruik. Grondstoffen uit de grond trekken, gebruiken en vervolgens vernietigen kan  natuurlijk ook niet oneindig.

Circulariteit is niet zomaar een hype.

Langzamerhand en in toenemende mate wordt deze noodzaak onderkend. Voornaamste redenen die door bedrijven worden genoemd zijn van maatschappelijke, juridische en economische aard. Zo ontstaat er een toenemende urgentie voor circulariteitstoepassing door onder meer de toenemende vraag naar kritische materialen (met kostenstijging als gevolg) en verandert de wet- en regelgeving, weliswaar geleidelijk maar toch. Voorbeeld is het klimaatakkoord van Parijs waarin overeen is gekomen om als economie in 2030 voor 50% circulair te zijn en in 2050 zelfs 100%. Nederland heeft dit akkoord ook ondertekend en zal logischerwijs wet- en regelgeving steeds meer deze kant in aanpassen.

Maar wat is circulariteit nou eigenlijk precies?

Is circulariteit dan echt zo gecompliceerd dat het zo weinig wordt toegepast? Het begrip circulair refereert letterlijk naar een gesloten kring. Op het internet en in de boeken zijn veel definities van het begrip circulariteit te vinden. Inhoudelijk wijken deze definities misschien wat van elkaar af maar wat wel in veel gevallen terugkomt zijn drie elementen die als uitgangspunt van circulariteit gelden: herbruikbaarheid van producten en grondstoffen, behoud van natuurlijke bronnen en grondstoffen en waardevernietiging van grondstoffen minimaliseren.

Klinkt simpel, maar hoe kunnen bovenstaande elementen nou worden gerealiseerd en hoe kan dus de kringloop daadwerkelijk worden gesloten? Ketensamenwerking en toekenning van verantwoordelijkheid zal hiervoor in ieder geval cruciaal zijn. Om een voorbeeld te noemen; om herbruikbaarheid van producten en grondstoffen mogelijk te maken zal circulariteit al in de voor-gebruiksfase (ofwel ontwerpfase) van een product een rol moeten spelen. Zo is de mogelijkheid tot hergebruik van producten en grondstoffen en het behoud van natuurlijke bronnen onder meer afhankelijk van de mate van demontabiliteit en standaardisatie van een product en daarnaast het gebruik van monomaterialen voor de productie van een product. Producenten zullen hier niet zelf naar toe bewegen zolang er geen vraag komt vanuit de verkopers. En hoe komen producten aan het eind van hun gebruik weer terug bij producenten? Allemaal vragen die alleen maar kunnen worden opgelost door samenwerking van ketenpartners.

In de huidige traditionele bedrijfskolom van een product zijn vaak meerdere schakels waardoor verantwoordelijkheid over het product continu wordt doorgeschoven. Traditioneel begint een product bij de grondstofdelver waarna vervolgens de producent, de groothandelaar en de retailer er nog aan te pas komen alvorens deze bij de consument belandt. Na gebruik door de consument wordt een product doorgaans weggegooid en verliest deze zijn waarde. De uitdaging hier is om controle over het product te bewaren en verantwoordelijkheid in iedere productfase toe te kennen. Iedere ketenpartner zal dus haar rol moeten nemen in de levenscyclus van een product.

Het Value Hill Model

Een goed model dat helpt om inzicht te krijgen in de levenscyclus van een product en de hieraan gerelateerde verantwoordelijkheden is het Value Hill Model. Dit model is ontworpen door de Sustainable Finance Lab, Circle Economy, het Groene Brein, Nuovalente en TU Delft. In het model wordt onderscheid gemaakt tussen drie productfases: de voor-gebruiksfase, de gebruiksfase en de na-gebruiksfase. De bergvorm van het model weerspiegelt de waarde van een product gedurende de productfase.  Waarde, ofwel de opwaartse lijn, wordt gecreëerd in de voor-gebruik fase van het product. In de gebruiksfase zit een product op haar maximum qua waarde. Na gebruik wordt de waarde van een product vaak in korte termijn vernietigd en gaat het product in het model in neerwaartse richting tot aan onderaan de heuvel. Uitgangspunt van circulariteit is juist om een product zo lang mogelijk zo hoog mogelijk in The Value Hill te houden. Dit houdt dus in dat het streven is om een product stapsgewijs de waardeheuvel af te laten gaan en dus meerdere (nieuwe) gebruiksfases te laten doorgaan middels hergebruik, refurbishen of herfabriceren alvorens deze wordt gerecycled tot nieuwe grondstof.

The Value Hill

Afbeelding 1: The Value Hill

Circulariteit blijft een grote uitdaging

Een grote uitdaging is nu om te bepalen hoe de keten kan worden aangezet te veranderen en over te stappen op circulariteit. Door onder meer marktwerking en door traag overheidshandelen is het helaas nog steeds het geval dat er vanuit de consument en wet- en regelgeving te weinig vraag is naar circulariteit waardoor de noodzaak en urgentie om te veranderen klaarblijkelijk nog niet hoog genoeg is. Maar wat nou als deze klantvraag er straks wel opeens in grote mate is? Of dat wet- en regelgeving circulariteit eist? In dat geval is het aannemelijk dat wanneer circulariteit nog geen onderdeel uitmaakt van de businesspropositie, een organisatie de eerste slag heeft gemist en achter de feiten/concurrentie aanloopt.

Bovengenoemde is slechts een van de uitdagingen van circulariteit. Ondanks dat circulariteit in essentie redelijk simpel is komen er nog vele andere uitdagingen kijken bij de uitvoering hiervan. Wat bijvoorbeeld te denken van de financiële, technologische en juridische uitdagingen die in het verschiet liggen, nieuwe verdienmodellen die ontstaan, etc. Er is nog veel werk aan de winkel. Nieuwe samenwerkingen zullen moeten worden aangegaan, wellicht zelfs met onverwachte partijen. Alle ketenpartners zullen hun schouders eronder moeten zetten. Voor degenen die dit niet doen zal er geen plek meer in de keten zijn.

 

Want to know more?

More information, contact, apply; we'd love to hear from you!